Monte Cassino, pomnik-cmentarz żołnierzy polskich II Korpusu (Monte Cassino, Il cimitero militare polacco)

LOKALIZACJA: Włochy (Italy)

AUTORZY: Jerzy Skolimowski | Tadeusz Muszyński | Wacław Hryniewicz

Lokalizacja: Monte Cassino, tzw. Dolina śmierci

Data powstania: realizacja od końca 1944, odsłonięcie 1.09.1945

Dane techniczne: granit, trawertyn, rzeźby orłów wys. 3 m

we współpracy z rzeźbiarzami włoskimi (m.in. Dulio Cambellotti)

Opis

Na stoku góry zwieńczonej klasztorem Monte Cassino rozłożony jest cmentarz ze 1072 grobami żołnierzy II Korpusu gen W. Andersa, którzy polegli w czasie decydującego szturmu na umocnienia niemieckie w maju 1944 r.

Cmentarz zajmuje teren najbardziej krwawych walk oddziałów polskich. W 1970 r. pochowano pośrodku cmentarza gen. Andersa, który chciał spocząć wśród swoich żołnierzy. Na sąsiednich wzgórzach znajdują się pomniki żołnierzy polskich z innych jednostek, a także cmentarze brytyjski i niemiecki.

Melchior Wańkowicz tak opisywał ukończone założenie: „Schodami wchodzimy na wielkim łukiem zatoczone plateau kryte trawertynem (to z niego zbudowane jest Colosseum). Wejścia pilnują w trawertynie rzeźbione przez prof. Cambellottiego dwa ogromne orły na trzymetrowych pilastrach o potężnych szponach, o skrzydłach husarskich, przypominające Szukalskiego. Pośrodku liczącego 1400 m2 plateau 16-metrowy krzyż virtuti militari z wiecznie płonącym zniczem. Plateau otacza amfiteatr dziewięciu tarasów ułożonych z wapiennych głazów. Na każdym tarasie w dwuszeregu groby – na każdym krzyż z szarokremowego trawertynu i płyta z głęboko wkutym napisem. Tysiąc siedemdziesiąt grobów. Idzie się ku nim z dołu, z plateau od tego wielkiego krzyża virtuti militari i od tego płonącego znicza monumentalnymi białymi schodami 47-metrowej szerokości. Na najwyższym tarasie bryła głazu – ołtarz i po murze oporowym – kute godła oddziałów. A wyżej, na zboczu wznoszącym się ku 593 – krzyż z żywopłotu; ramię jego – 50 metrów; środek jego – orzeł, płaskorzeźba w wapieniu montecassińskim o wymiarach 6 na 7 metrów. Kiedy ze szczytu cmentarza, białą falą schodów, idzie się w dół, mocny napis biegnący dwumetrową antykwą przez całe plateau mówi: Przechodniu powiedz Polsce żeśmy polegli wierni w jej służbie”.

Cmentarz zaprojektowany przez polskich oficerów, realizowany był od razu po zakończeniu działań wojennych przez żołnierzy polskich, dzięki wsparciu materialnemu i technicznemu dowództwa brytyjskiego, z udziałem rzeźbiarzy włoskich (którym pomagał m.in. polski artysta Michał Paszyn). O sile oddziaływania jednego z najznakomitszych pomników II wojny światowej decyduje wykorzystanie sytuacji krajobrazowej, a także uproszczonych form plastycznych składających się na sugestywną kompozycję znaków.

Wielka pamiątka narodowa i wspaniały monument do dzisiaj znajduje się w paradoksalnej sytuacji historycznej. Często odwiedzany przez Polaków (i nie tylko), powszechnie znany - z drugiej jednak strony w dziejach polskiej sztuki nieobecny. Dzieło zapomnianych twórców, nie otrzymało należnego mu miejsca wśród wybitnych kreacji komemoratywnych, których tyle mamy w naszej kulturze.

M. Wańkowicz, Monte Cassino, Warszawa 1957, s. 620-624 [tamże zdjęcia archiwalne]; I. Grzesiuk-Olszewska, Polska rzeźba pomnikowa w latach 1945-1995, Warszawa 1995, s. 318;  M.I. Kwiatkowska, Polacy w Rzymie w wiekach XIX i XX, Warszawa 2007, s. 226; P. Kaniewski, Polska Szkoła Architektury w Wielkiej Brytanii 1942-1954, Warszawa 2013,  s. 179-181.

Autor opracowania

Andrzej Pieńkos